POLSKA POD ZABORAMI

    Polska pod zaborami - zestawienie obejmuje historię ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie od III rozbioru I Rzeczypospolitej w 1795 r. do powstania II Rzeczypospolitej w 1918 r.



    Polska1912
    mapa etnograficzno-statystyczna
    rozsiedlenia ludności polskiej, ok. 1900

    HISTORIA POLSKI (1795-1807)

    Po III rozbiorze I Rzeczypospolitej, dokonanym w 1795 r. przez ościenne mocarstwa - Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Austrię - Polska jako państwo zniknęła z mapy Europy. Wtedy znaczna część Polaków, zwłaszcza wojskowych, wyemigrowała z kraju, głównie do Saksonii, Włoch i Francji. Wielu z nich związało swe losy z gen. Napoleonem Bonaparte. Z jego przyzwolenia zorganizowane zostały w Lombardii w styczniu 1797 r. dwa Legiony Polskie, przy czym w ich skład weszli głównie polscy jeńcy z armii austriackiej. Dowodzili nimi generałowie Henryk Dąbrowski i Karol Kniaziewicz.

    Dowództwo nad włoskimi legionami polskimi proponowano również gen. Tadeuszowi Kościuszce. Po śmierci Katarzyny II, gdy w 1796 r. carem Rosji został jej syn Paweł I, został on zwolniony z więzienia w Petersburgu, co opłacił przysięgą wiernopoddańczą. Otrzymał wtedy 60 tys. rubli, po czym wyjechał po raz drugi do Ameryki. Po kilkunastu miesiącach wrócił do Europy, zamieszkując w Paryżu. Tam kontaktował się z kręgami polskiej emigracji, spotkał się także z Napoleonem Bonaparte. Nie zdecydował się na współpracę z nim i nie przyjął oferty dowodzenia legionami polskimi we Włoszech, gdyż był przeciwny wykorzystywaniu przez Napoleona Polaków w jego wojnach. W 1801 r. przeniósł się na stałe do Szwajcarii.
    Już w maju 1797 r. legiony polskie wzięły udział w walkach przeciwko wojskom austriackim o Rzym. W lipcu jeden z jej twórców, Józef Wybicki, skomponował pieśń "Mazurek Dąbrowskiego", która stała się polskim hymnem państwowym. Po podboju Austrii, Bonaparte wysłał w 1803 r. sześciotysięczny legion Dąbrowskiego na wyspę Haiti (wówczas zwaną "Santo Domingo", tak jak obecna stolica państwa Dominikana leżącego na tej wyspie) w Antylach na Morzu Karaibskim, będącą kolonią francuską, celem poskromienia buntu Mulatów i Murzynów (pod wodzą Toussaint-Lavontoure'a) przeciwko restytucji niewolnictwa. Ciężkie dla Europejczyków warunki klimatyczne, żółta febra i walki zdziesiątkowały interwentów i zmusiły ich do rychłej kapitulacji.

    Po objęciu w 1801 r. rządów w Rosji przez Aleksandra I, polska magnateria i bogata szlachta upatrywały w nim nadzieję na zjednoczenie ziem polskich pod jego berłem. W tym kierunku działał również książę Adam Czartoryski, będący doradcą cesarza i któremu powierzył on kierownictwo polityką zagraniczną Rosji. Znaczna część pozostałych warstw społecznych liczyła na konflikt Francji z Prusami, Austrią i ewentualnie z Rosją i w tym upatrywała szansę na wskrzeszenie państwa polskiego.
    Tak rzeczywiście częściowo się stało. Napoleon I Bonaparte podbił Austrię w 1805 r., w następnym roku Prusy, przy czym w obu kampaniach państwa te korzystały z dużej pomocy wojskowej Rosji. Napoleon jawił się więc wówczas Polakom jako pogromca wszystkich trzech zaborców.
    Toteż po jego przyjeździe w listopadzie 1806 r. do Poznania, a w grudniu do Warszawy, witany był i przyjmowany entuzjastycznie. Szczególnie w Warszawie na jego cześć urządzono wiele wystawnych balów, rautów, parad i bankietów, na których podejmowany był przez elity władzy, wojska, mieszczaństwa i arystokracji polskiej. Na jednym z balów poznał 19-letnią szambelanową Marię Walewską, w której zadurzył się na kilka lat.
    Jednakże Napoleon przede wszystkim zatroszczył się o utworzenie jak najliczniejszego wojska polskiego dla potrzeb swych wojennych planów. W ciągu kilku miesięcy uformowane zostały 3 legie, liczące ok. 30 tys. żołnierzy, których dowództwo objęli generałowie Henryk Dąbrowski, Józef Zajączek i ks. Józef Poniatowski. Wojska te od wiosny 1807 r. brały udział w walkach z Prusakami w Gdańsku, Kołobrzegu i na Śląsku, a także walczyły z Rosjanami pod Frydlandem.
    Po wygranej wojnie z Rosją, w trakcie rokowań pokojowych Bonapartego z carem Aleksandrem I w Tylży w 1807 r., obaj oni zdecydowali się utworzyć z ziem II. i III. zaboru pruskiego Księstwo Warszawskie, jako namiastkę państwa polskiego.


    POWSTANIE WIELKOPOLSKIE 1806 roku

    Powstanie wielkopolskie 1806 roku – jedno z dwóch, obok powstania wielkopolskiego z lat 1918-1919, zakończonych pełnym sukcesem powstań w historii Polski.



    TŁO HISTORYCZNE

    Wybuch wojny pomiędzy napoleońską Francją a Prusami dał nadzieję mieszkańcom Wielkopolski na odzyskanie niepodległości. Napoleon, widząc korzyści, jakie mogłoby przynieść mu opanowanie terenów leżących na tyłach pruskiej armii, jeszcze we wrześniu rozpoczął wysyłanie na teren Prus Południowych emisariuszy mających rozpoznać sytuację w pro wincji oraz nastroje społeczeństwa. 20 września wydał rozkaz tworzenia legii z polskich dezerterów z pruskiej armii. Liczba ochotników była tak duża, że 22 września 1806 wydał rozkaz powołania kolejnej legii.
    Wybuch otwartego konfliktu sprawił, że Prusy na terenie Wielkopolski pozostawiły jedynie nieliczne oddziały. Co więcej, składały się one w dużej części z powołanych do Pruskiej armii Polaków (np. w okresie od 1 listopada do 20 grudnia z toruńskiego korpusu zdezerterowało 3000 żołnierzy, czyli 1/7 stanu osobowego).
    Duży wpływ na morale, zarówno Polaków, jak i Niemców, miały zwycięstwa Napoleona w bitwach pod Jeną i Auerstädt.

    MISJA GENERAŁA DĄBROWSKIEGO

    Do zorganizowania dywersji na tyłach Prusaków Napoleon wybrał przebywającego wówczas we Włoszech generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Nie był to wybór przypadkowy, zadanie to powierzono właśnie jemu, gdyż w Wielkopolsce generała otaczał szacunek, jaki zdobył sobie podczas wyprawy dowodzonego przez siebie korpusu podczas powstania w 1794.
    Cesarz 5 października wydał generałowi rozkaz stawienia się, zaś 22 października. Dąbrowski stawił się przed Napoleonem w Dessau. Otrzymał wówczas polecenie wyjazdu do Poznania i stworzenia tam regularnych oddziałów polskich. Już cztery dni później generał przedstawił cesarzowi plan sformowania armii liczącej 40 000 żołnierzy przy pomocy oficerów służących w innych jednostkach armii napoleońskiej oraz przydzielonego do pomocy Dąbrowskiemu, na jego własną prośbę, Józefa Wybickiego, który miał odpowiadać za sprawy cywilne. Ta grupa działaczy miała od Napoleona, przebywającego już wówczas w Berlinie, usłyszeć słowa, że "na niepodległość trzeba sobie zasłużyć" oraz obietnicę odrodzenia niepodległej Polski. Cesarz powiedział: "zobaczę, jeżeli Polacy są godni być narodem".

    POWSTANIE
    Wjazd Jana Henryka Dąbrowskiego do Poznania

    Wjazd Jana Henryka Dąbrowskiego do Poznania pędzla Januarego Suchodolskiego

    Najpierw do Poznania przybyli polscy emisariusze, którzy mieli rozpoznać sytuację. Szybko stwierdzono, że w regionie panuje patriotyczna atmosfera i radość z sukcesów armii francuskiej. W związku z tym 3 listopada 1806 do Poznania wjechali Dąbrowski z Wybickim. Ich wjazd przerodził się w manifestację patriotyczną. Jeszcze w tym samym dniu wydali oni odezwę do narodu, wzywając do stawania u boku Napoleona w walce z zaborcą. Jednocześnie utworzono Komisje Wojewódzkie, które miały przejąć aparat administracyjny, zapewniając spokój w regionie i zapobiegając pojawieniu się rozruchów na tle społeczno-ekonomicznym.
    Odezwa Dąbrowskiego i Wybickiego została najentuzjastyczniej przyjęta przez mieszczan, zaś wśród szlachty przyjęto ją z rezerwą. W związku z tym w departamencie poznańskim oddziały formowano głównie w dużych ośrodkach miejskich, takich jak Poznań, zaś na pozostałych terenach mobilizacja przebiegała opieszale.
    W departamencie kaliskim znacznie większy oddzięk miała odezwa wydana dla tego regionu w dniu 9 listopada. Duże ośrodki powstańcze mieściły się w Kaliszu i Koninie. Na tym terenie 10 listopada doszło do starć z oddziałami pruskimi w pobliżu Ostrzeszowa i Kępna, zaś 13 listopada powstanie przeniosło się na ziemię sieradzką.
    W departamencie bydgoskim sytuacja była najtrudniejsza. Wyznaczony na dowódcę formowanych tam oddziałów gen. Antoni Amilkar Kosiński musiał z jednej strony zmagać się z największymi w regionie oddziałami pruskimi, a z drugiej z niechęcią przydzielonego mu francuskiego intendenta.
    W tym czasie Dąbrowski prowadził już mobilizację w systemie kantonalnym, powołując pod broń jednego mężczyznę na dziesięć "dymów" (gospodarstw), zaś 3 grudnia ogłoszono pospolite ruszenie. Zarówno oddziały powstańcze, jak i wojska składające się z rekrutów powołanych przez Dąbrowskiego od samego początku systematycznie oczyszczały Wielkopolskę z oddziałów pruskich. Działania rozszerzały się także na sąsiednie tereny, a powstańcy jeszcze w listopadzie zajęli twierdzę jasnogórską.
    Należy też zaznaczyć, że głównie dzięki działaniom Wybickiego prowadzono w zorganizowany sposób przekształcanie oddziałów powstańczych w regularną armię zorganizowaną na wzór francuskiej. Na początku stycznia 1807 oddziały te liczyły 23 000 żołnierzy, z czego 20 000 z departamentów poznańskiego i kaliskiego.

    KAMPANIA POMORSKA

    Dzień 1 stycznia 1807 roku zastał Dąbrowskiego pod Łowiczem, gdzie po przeglądzie wojsk otrzymał z rąk Wincentego Krasińskiego buławę należącą niegdyś do Stefana Czarnieckiego. Jego ogromne zasługi oraz popularność wśród żołnierzy nie zostały jednak docenione podczas obsadzania stanowiska szefa Dyrekcji Wojny w Komisji Rządzącej. Na urząd ten powołano niechętnego Dąbrowskiemu Józefa Poniatowskiego, który miał swoją osobą zapewnić przychylność arystokracji dla poczynań Napoleona. Różnica między nimi wyraźnie zarysowała się w momencie, gdy Poniatowski usiłował wprowadzić w armii kary cielesne, którym sprzeciwiał się wyżej ceniony przez cesarza Dąbrowski. Ostatecznie Napoleon wprowadził w armii polskiej regulamin wzorowany na francuskim.
    3 stycznia marsz. Louis Alexandre Berthier wydał rozkaz, aby w departamentach poznańskim i kaliskim, w ramach planowanych legii, z istniejących już oddziałów powstańczych sformować po jednej brygadzie. Brygadą poznańską dowodził gen. Wincenty Aksamitowski zaś kaliską gen. Stanisław Fiszer. Obydwie brygady stworzyły dywizję, dowodzoną przez gen. Dąbrowskiego, którą wzmocniono 300-osobowym oddziałem kawalerii oraz oddziałem powstańców z departamentu warszawskiego, zorganizowanym w pułk kawalerii narodowej, którym dowodził syn generała, ppłk Jan Michał Dąbrowski. Jako punkt zborny dywizji wyznaczono Bydgoszcz, a kolumny wyruszyły już 7 stycznia.
    W tym czasie oddziały dowodzone przez Amilkara Kosińskiego, który toczył walki już od grudnia, pokonał Prusaków pod Koronowem i pomaszerował na Świecie, zmuszając wroga do opuszczenia tego miasta i zabezpieczając miejsce koncentracji.
    Przed przystąpieniem do kampanii pomorskiej główne siły ponownie przeorganizowano tworząc trzy legie: poznańską, dowodzoną przez J. H. Dąbrowskiego, kaliską gen. Józefa Zajączka oraz warszawską dowodzoną przez J. Poniatowskiego. Legia kaliska została skierowana do oblężenia Grudziądza, zaś warszawska ruszyła na północ wraz z armią francuską w kierunku Gdańska. Liczące około 6000 żołnierzy oddziały Dąbrowskiego skoncentrowały się pod Bydgoszczą, a następnie ruszyły na Gniezno i Tczew. Oba miasta zdobyto, lecz musiano się z nich następnie wycofać. Jakiś czas potem dowództwo naczelne zwolniło część pospolitego ruszenia, co osłabiło legię poznańską, którą w lutym 1807 wycofano z walki w celu uzupełnienia. W tym czasie w rejonie działała jedynie grupa Kosińskiego.
    Po reorganizacji legia poznańska składała się z 6 batalionów piechoty, 3 szwadronów kawalerii oraz 2000 pospolitego ruszenia dowodzonego przez gen. Michała Sokolnickiego. 15 lutego kawalerzyści ponownie zajęli Tczew, lecz zostali z niego wkrótce wyparci. W związku z tym 23 lutego legia zaatakowała szturmem miasto obsadzone wówczas przez silny garnizon. Po walce, która trwała 7 godzin, miasto zdobyto, lecz sam Dąbrowski został ranny i musiał wycofać się na pewien czas ze służby, a jego syn Jan Michał został ciężko ranny w rękę. W związku z tym awansowano go na stopień generała brygady i przeniesiono do korpusu inwalidów. Po tej bitwie komendę nad legią poznańską objął Kosiński. Jeszcze w styczniu 1807 Dąbrowski wydzielił ze swojej legii grupę dowodzoną przez płk. Garczyńskiego, który zajął Piłę, Wałcz i Wieleń. Grupa ta w lutym została podporządkowana Kosińskiemu i następnie, wraz z pospolitym ruszeniem, walczyła w pobliżu Szczecinka. W tym czasie oddziały Sokolnickiego zajęły Słupsk, a następnie brały udział w oblężeniu Gdańska, który skapitulował w maju. W tym miesiącu komendę nad legią poznańską, przemianowaną już na III Legię, objął Dąbrowski. Po zdobyciu Gdańska oddziały polskie wzięły jeszcze udział w walkach na Mazurach, między innymi w bitwie pod Frydlandem.

    POWSTANIE KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO

    Kampanię zakończyła kapitulacja Królewca 15 czerwca 1807, a następnie traktat tylżycki, który zaowocował powstaniem Księstwa Warszawskiego.

    WOLNE MIASTO GDAŃSK (1807 - 1814)

    Wolne Miasto Gdańsk (fr. Ville libre de Dantzig)- autonomiczne terytorium obejmujące miasto Gdańsk i okolice, istniejące w latach 1807–1814. Wolne Miasto Gdańsk znajdowało się pod protektoratem Prus i Saksonii, choć faktyczny protektorat sprawowała nad nim Francja. Powstało 9 lipca 1807 w wyniku podpisania pokoju w Tylży. Powstanie Wolnego Miasta poprzedziło długotrwałe oblężenie Gdańska przez wojska napoleońskie. W 1813 miasto zostało ponownie oblężone, tym razem przez wojska pruskie i rosyjskie. Niemal roczne oblężenie miasta doprowadziło do ogromnych strat. 2 stycznia 1814 Francuzi poddali miasto, co de facto oznaczało koniec istnienia wolnego miasta. Na kongresie wiedeńskim w 1815 r. zdecydowano o likwidacji Wolnego Miasta Gdańska.


    OBLĘŻENIE w 1807 r.

    Plan oblężenia Gdańska przez wojska francuskie W okresie poprzedzającym oblężenia miasta przez wojska francuskie jego garnizon liczył 370 oficerów i 15 287 szeregowców pruskich.
    Garnizon posiadał również ok. 600 dział, haubic i moździerzy. Dodatkowo w mieście i w Twierdzy Wisłoujście stacjonowały rosyjskie posiłki liczące niemal 4 800 ludzi. Na czele obrońców miasta stanął marszałek Kalckreuth. Ponadto wody Zatoki Gdańskiej patrolowało 6-12 angielskich fregat.
    Stroną francuską dowodził marszałek Lefebvre. Na jego siły składały się wojska różnych narodowości (Polacy, Francuzi, Badeńczycy i Sasi), które w sumie liczyły niemal 17 tys. żołnierzy. Lefebvre był również pozbawiony ciężkich dział oblężniczych, które miały dopiero zostać ściągnięte pod Gdańsk ze Szczecina.
    Działania oblężnicze zaczęły się 7 marca od zajęcia przez straż przednią wojsk francuskich Pruszcza i św. Wojciecha. Do 10 marca został odcięty dopływ Raduni do miasta co skutkowało wstrzymaniem pracy młynów wodnych i zwiększyło problemy z zaopatrzeniem miasta w żywność. Pierścień oblężenia na lądzie zamknął się 20 marca gdy z Mierzei Wiślanej zostały wyparte wojska gen. Roquette. 26 marca garnizon miasta dokonał wypadu w celu zniszczenia okopów oblężniczych w rejonie Grodziska i Biskupiej Górki, a w efekcie opóźnienia postępów sił oblegających. Wypadu dokonano przez Bramę Oliwską i Bramę Wysoką. Nie mniej wypad ten nie przyniósł spodziewanych efektów. 24 kwietnia udało się w końcu ustawić na pozycjach artylerię oblężniczą która niezwłocznie przystąpiła do bombardowania miasta. Już następnego dnia marszałek Lefebvre zaproponował obrońcom honorową kapitulację, która została odrzucona.
    W trakcie pozorowanego ataku w nocy z 7/8 maja wojska francuskie zdobyły wyspę Ostrów odcinając miasto od głównych zapasów żywości oraz Szaniec Wapienny - wybudowany już w czasie działań wojennych pomiędzy Francją i Prusami ciąg umocnień w kierunku Wisły. Tydzień później (14/15 maja) nowo dosłane posiłki rosyjskie w sile 8 000 ludzi uderzyły z kierunku Twierdzy Wisłoujście, jednak zostały odparte. Ich klęska ostatecznie przekreśliła szanse na odsiecz ze strony Rosji dla oblężonego Gdańska. Problemy z żywnością i wzrastający opór mieszkańców pchnęły dowódcę twierdzy do poddania miasta.
    Uroczyste wkroczenie marszałka Lefebvre do miasta odbyło się ulicą Długą 27 maja o godzinie 9 rano. 1 czerwca zaś odbył się uroczysty wjazd Napoleona do miasta. Na uroczystym obiedzie mianował głównodowodzącego oblężeniem marszałka księciem Gdańska. Ponadto obłożył miasto kontrybucją w wysokości 20 mln. franków. Połowa miała zostać zapłacona w gotówce, połowa towarami i produktami.

    Uroczystość proklamacji miała miejsce 21 lipca 1807 roku w Ratuszu Głównego Miasta.

    OBLĘŻENIE w 1813 r.

    Po klęsce Wielkiej Armii Napoleon wyznaczył linię obrony opartą o Wisłę, z Gdańskiem jako jednym, z głównych punktów oporu. Francuski garnizon miasta został wzmocniony przez część wycofujących się żołnierzy pod dowództwem marszałka Rappa. W sumie liczył niemal 40 tys. żołnierzy wraz z 19 generałami. Jednak w wyniku ran i chorób zaledwie 15 tys. było zdolnych do walki.
    Siły rosyjskie wyznaczone do zdobycia miasta liczyły 15 tys. ludzi - było to głównie pospolite ruszenie z okolic Nowogrodu. Pierwsze oddziały pojawiły się pod miastem 15 stycznia 1813r., a ich działania - w związku ze słabym wyszkoleniem - ograniczyły się do zablokowania dróg transportowych i komunikacyjnych miasta.

    Książę Aleksander Wirtemberski
    Książę Aleksander Wirtemberski

    W dniach 5-6 marca trwało rosyjskie natarcie na Chełm, Siedlce, Orunię i Wrzeszcz, które po zaciekłych walkach zostały zdobyte. 27 kwietnia pod miasto przybył książę Aleksander Wirtemberski, który przejął dowództwo w oblężeniu miasta. Szacuje się, że do 1 maja francuski garnizon miasta stracił ok. 10 tys. ludzi, z czego niemal 90% w wyniku chorób.
    Zawieszenie broni podpisane po Bitwie pod Lützen objęło również działania pod Gdańskiem okresie od 10 czerwca do 24 sierpnia. Czas ten z jednej strony został poświęcony na wzniesienie dodatkowych fortyfikacji, z drugiej na ściągnięcie niezbędnych posiłków. W tym czasie wydalono również z miasta niemal 6 tys. osób które stanowiły obciążenie dla obrońców (głównie kobiety i dzieci, a także niedołężni). Rosjanie zmusili je do pozostania na przedpolu robiąc wyjątek tylko dla dzieci.
    29 sierpnia opanowana została Jaśkowa Dolina, pod miasto dotarła również niezbędna artyleria (120 ciężkich dział, 28 haubic i 66 moździerzy).
    10 października w wyniku niespodziewanego, nocnego ataku udało się Rosjanom opanować Zaroślak skąd mieli dogodne pozycje do prowadzenia ostrzału jednego z głównych elementów fortyfikacji miejskich - Grodziska.
    31 października i 1 listopada została ostrzałem artyleryjskim zniszczona Wyspa Spichrzów wraz ze znajdującymi się tam zapasami żywności. To wraz z narastającymi niepokojami wśród mieszkańców pchnęło dowodzącego obroną miasta do kapitulacji (29 listopada). Jej początkowe warunki były bardzo honorowe (między innymi prawo wyjścia części oddziałów z bronią i puszczenie żołnierzy wolno do domu). Na wieść o tym, że garnizon miasta niszczy zgromadzoną w nim broń car rosyjski zmienił warunki kapitulacji i kazał wysłać jeńców w głąb Rosji.
    W wyniku oblężenia na przedmieściach miasta zostało zniszczone ponad 1400 budynków. W mieście zniszczono 112 domów i 197 spichlerzy. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły 5752 osoby, z czego zaledwie 60 zmarło w wyniku ran - reszta z powodu chorób i głodu.

    GOSPODARKA I EKONOMIA MIASTA

    Zniszczenia spowodowane działaniami wojennymi oraz zastój handlu na Bałtyku doprowadził do licznych bankructw domów handlowych - do 1809 pozostały zaledwie 4. Główną przyczyną problemów była blokada kontynentalna narzucona przez Francję swoim sojusznikom. O skali problemu świadczyć może udział Anglii w Gdańskim eksporcie zboża który wynosił 89% w 1800 roku. Dodatkowym obciążeniem dla eksportu zboża jako głównego źródła dochodów miasta było ponowne nałożenie ceł przez Królestwo Prus na spław towarów Wisłą. Przypadki łamania blokady doprowadziły do utworzenia 21 lipca 1810 r. w Nowym Porcie francuskiej komory celnej. Po licznych zabiegach w celu zlikwidowania jej Napoleon zgodził się wiosną 1811 na przekazanie dochodów z niej do budżetu miasta. Spłata kontrybucji przy niskich dochodach miasta spłata kontrybucji była ponad siły jego budżetu. francuski rezydent szacował, ze niemal całe dochody miasta pochłania utrzymanie administracji i ciągle rozrastającego się garnizonu francuskiego. Ponadto dla towarowej części kontrybucji ceny były ustalane arbitralnie, często wielokrotnie zaniżone wzorowane na tych sprzed oblężenia miasta. Miasto zostało również zobowiązane do wykupienia zajętych po zdobyciu miasta nieruchomości mimo, że część z nich spłonęła.

    ADMINISTRACJA

    Na mocy postanowień z Królestwem Pruskim jako ustrój dla miasta wybrano ten sprzed 1793 r. W dalszej perspektywie miała zostać uchwalono konstytucja która na nowo miała go określić.

    GUBERNATOR I KSIĄŻĘ GDAŃSKA

    Jako nagrodę za zwycięstwo 1 czerwca 1807 roku Napoleon przyznał marszałkowi Lefebvre honorowy tytuł księcia Gdańska. Został on zatwierdzony przez Senat miasta 11 czerwca.


    Jeann Rapp - gubernator miasta
    Jeann Rapp - gubernator miasta

    Utworzony w 1807 roku urząd francuskiego gubernatora sprawował aż do upadku Wolnego Miasta Gdańska generał Jean Rapp z krótką przerwą kiedy brał udział w inwazji na Rosję - ponownie stanowisko objął 16 grudnia 1812 r. Gubernator był bezpośrednio podległy cesarzowi i choć formalnie jego kompetencje ograniczały się tylko do spraw wojskowych w rzeczywistości ingerował w niemal wszystkie sprawy wewnętrzne miasta.

    Samo miasto zostało podzielone na 4 kwartały oraz wyodrębnioną dzielnicę - Stare Miasto. Pozostały obszar Wolnego Miasta Gdańska został podzielony na cztery okręgi, z których każdy podlegał jednemu z burmistrzów.

    PROJEKTY KONSTYTUCJI
    Wolne Miasto Gdańsk 1807-1815
    Wolne Miasto Gdańsk 1807-1815

    W połowie listopada 1807 r. Senat miasta skierował do swojej deputacji w Paryżu projekt konstytucji, który przywracał dawny ustrój miasta. Po drobnych zmianach stylistycznych został on przedstawiony Champagny'emu -francuskiemu ministrowi spraw zagranicznych. Pomimo zastrzeżeń ze strony swojego gubernatora w Gdańsku projekt nie został odrzucony przez Napoleona, który traktował projekt jako tymczasowy mający zjednać mu miasto. Najprawdopodobniej na polecenie generała Rappa własny projekt opracował Gottlieb Hufeland, którego propozycje dążyły do wzmocnienia pozycji prezydenta Senatu. Mimo, ze prace były otoczone tajemnicą informacje o nich przedostały się do Senatu. Protesty które wpłynęły do cesarza po złożeniu tego projektu również spowodowały odłożenie tego projektu ad acta.



    KSIĘSTWO WARSZAWSKIE

    Położenie Księstwa Warszawskiego
    Położenie Księstwa Warszawskiego
    Herb Księstwa Warszawskiego
    Herb Księstwa Warszawskiego

    Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) - istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.


    UTWORZENIE
    Mapa fizyczna i administracyjna Księstwa Warszawskiego w 1810 roku

    Zostało stworzone przez Napoleona I na mocy traktatów pokojowych, jakie Cesarstwo Francuskie podpisało 7 i 9 lipca 1807 w Tylży z Imperium Rosyjskim i Królestwem Prus. Utworzone z ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego, w 1809 zostało powiększone o ziemie austriackie trzeciego zaboru.
    Sytuacja polityczna po klęsce pruskiej jesienią 1806 roku (pod Jeną i Auerstedt, następnie zajęciu pruskich twierdz Magdeburg, Szczecin i Kostrzyn), a wreszcie klęsce rosyjsko-pruskiej pod Frydlandem w czerwcu 1807, Napoleon mógł włączyć do Księstwa Warszawskiego Warmię i Mazury wraz z Gdańskiem, co się nie stało. Nadto Białostocczyznę zaś oddał Rosji w dowód przyjaźni Napoleona względem cesarza Aleksandra.
    Pozycja Napoleona po wygranej pod Frydlandem była tak mocna, iż mógł wymusić na Aleksandrze nie tylko powiększenie Księstwa Warszawskiego, ale i zmniejszenie rangi Prus. Przyjaźń, na którą liczył Napoleon, nigdy jednak nie przyniosła oczekiwanych owoców. Prusy nie były partnerem rangi Rosji, nie brały udziału w głównych rozmowach, a jednak uzyskały dla siebie w traktacie bardzo dobre warunki.
    Dla Księstwa zaś oznaczało to zmniejszenie obszaru, na jakim mógł dokonywać się pobór, a więc i siły militarnej. W kwestiach gospodarczych oznaczało to ograniczenie dostępu do Bałtyku, a co za tym idzie, możliwości eksportu, w głównej mierze zboża (nawet przy blokadzie kontynentalnej).
    Euforia i nadzieje na niepodległość, rozbudzone przejęciem administracji i tworzeniem Księstwa, mimo iż miało ograniczony wymiar pod względem formalnym i terytorialnym, nie wydobyły na pierwszy plan rozczarowania tymi faktami. Słabe państwo miało więc już na starcie znacznie ograniczony potencjał gospodarczo-militarny.

    Księstwo Warszawskie w latach 1807-1809
    Księstwo Warszawskie w latach 1807-1809

    Cesarz Rosji Aleksander I Romanow, będąc na mocy aktu abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1795 depozytariuszem korony polskiej i tytułu Króla Polski, nie zgodził się, by nazwa nowo powstałego państwa nawiązywała do nomenklatury historycznego państwa polskiego.
    Monarchą Księstwa na zasadzie unii personalnej z Saksonią został król Saksonii Fryderyk August I, wnuk króla Augusta III Sasa. Napoleon Bonaparte 22 lipca 1807 w Dreźnie osobiście nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję, której przepisy wzorowano na konstytucji francuskiej z 1799. Cesarz nie zgodził się bowiem na przywrócenie Konstytucji 3 Maja, jako zbyt konserwatywnej. Z jego inicjatywy wprowadzono do konstytucji rewolucyjne na ziemiach polskich zmiany: nadanie wolności osobistej wszystkim mieszkańcom (zniesiono więc poddaństwo chłopów) oraz zrównanie obywateli wobec prawa.
    Zgodnie z nową konstytucją władzę w Księstwie sprawować miała szlachta i - w niewielkim stopniu - mieszczaństwo. W rzeczywistości najważniejsze pozycje na szczytach drabiny urzędniczej zajęli przedstawiciele arystokracji i zamożnej szlachty. Radykałowie i dawni jakobini, mimo zasług położonych przy organizacji wojska w latach 1806-1807 oraz podczas wojny w 1809 r., odsunięci zostali od rzeczywistej władzy, co powodowało ich przejście do opozycji. Z drugiej strony udziału we władzy nie miała także opozycja konserwatywna, której bazę stanowiły tereny przyłączone w 1809 r.

    USTRÓJ
    Napoleon nadaje konstytucję Księstwu Warszawskiemu 22 lipca 1807
    Napoleon nadaje konstytucję Księstwu Warszawskiemu 22 lipca 1807

    Ustrój państwa regulowała Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 roku. Choć wprowadzono równość wobec prawa i zlikwidowano poddaństwo chłopów, praktycznie niewiele się zmieniło w ich położeniu, gdyż za prawo posiadania gospodarstw musieli nadal spełniać wszystkie dotychczasowe powinności wraz z pańszczyzną, a ich możliwości opuszczenia wsi były bardzo ograniczone (tzw. dekret grudniowy Łubieńskiego). Mimo to prawodawstwo i usytuowanie Księstwa we "francuskiej Europie" wymuszało zmiany w zakresie mentalności i struktur społecznych, wymuszało modernizację, czyniło państwo nowocześniejszym i sprawniej funkcjonującym.


    Fryderyk August I Wettyn król Saksonii i ks. Warszawski
    Fryderyk August I Wettyn król Saksonii i ks. Warszawski
    Ustrój państwa regulowała Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 roku. Król Saksonii jako książę warszawski sprawował pełnię władzy wykonawczej oraz posiadał inicjatywę prawodawczą. Dwuizbowy Sejm posiadał bardzo ograniczone kompetencje. Książę mianował tylko przed nim odpowiedzialnych członków Rady Ministrów oraz Rady Stanu. Ministrem Wojny był książę Józef Poniatowski, bratanek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wbrew powszechnej opinii podział kraju na 6 departamentów oraz 60 powiatów był usankcjonowaniem podziału z czasów administracji pruskiej, a nie francuskiej. Na wzór francuski zorganizowano władze administracyjne departamentów i powiatów.

    PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY

    Administracja księstwa znajdowała się pod ścisłą kontrolą rezydentów francuskich i francuskich dowódców wojskowych. Przy Radzie Ministrów Księstwa Warszawskiego stale rezydowali wysokiej rangi urzędnicy napoleońscy, których zadaniem było zapewnienie stałej komunikacji dyplomatycznej pomiędzy Napoleonem i Fryderykiem Augustem I. W rzeczywistości czuwali oni nad wypełnianiem przez administrację Księstwa Warszawskiego cesarskich dyrektyw, przysyłanych z Paryża.

    Rezydentami francuskimi w Księstwie Warszawskim byli kolejno:
    Étienne Vincent w latach 1807-1809,
    Jean-Charles Serra w latach 1809-1811,
    Louis Pierre Édouard Bignon w 1811 i 1813
    Dominique-Georges-Frédéric Dufour de Pradt w 1812.

    W prawie cywilnym 1 maja 1808 roku wprowadzony został Kodeks Napoleona, zaś sądownictwo było w dużym stopniu rzeczywiście niezależne; na jego czele stał Sąd Apelacyjny w Warszawie.

    WOJNA 1809 w KSIĘSTWIE WARSZAWSKIM
    ks. Józef Poniatowski, wódz naczelny armii ks. Warszawskiego
    ks. Józef Poniatowski, wódz naczelny armii ks. Warszawskiego na obrazie Juliusza Kossaka

    Pozbawione osłony wojsk francuskich, bronione przez wojska polskie i saskie, Księstwo Warszawskie zdołało obronić swoją niepodległość przed naporem wojsk austriackich.
    Wojska Księstwa Warszawskiego przeszły do kontrofensywy, wyzwalając spod okupacji austriackiej Galicję Wschodnią i Zachodnią. Na tym terytorium książę Józef Poniatowski powołał Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji, który przejął obowiązki administracji austriackiej.
    W myśl postanowień zawartego 14 października 1809 pokoju w Schönbrunn, kończącego wojnę francusko-austriacką, Księstwo Warszawskie powiększyło się o obszar III (tzw. wówczas Galicja Zachodnia) i skrawek I zaboru austriackiego (cyrkuł zamojski). Przyniosło to wzrost terytorium państwa z 103 do 155 tys. km2, a ludności z 2,6 do 4,3 mln osób. Nowe nabytki podzielone zostały na 4 departamenty (krakowski, lubelski, radomski i siedlecki) i 40 powiatów. Bogaty w złoża soli rejon Wieliczki stał się autonomicznym okręgiem pod wspólną administracją Księstwa i Austrii. Część zaboru austriackiego, a mianowicie obwód tarnopolski, przekazany został Rosji, podobnie jak wcześniej obwód białostocki (część zaboru pruskiego) przy utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807.
    21 kwietnia 1809 na około trzy tygodnie ewakuowany rząd Księstwa przeniesiono do Torunia, czyniąc zeń na krótko stolicę Księstwa.
    W 2-19 czerwca 1809 roku we Lwowie zajętym przez wojska Księstwa Warszawskiego, dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego, działał krótko Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji pod prezesurą ordynata Stanisława Kostki Zamoyskiego.

    KONFEDERACJA GENERALNA KRÓLESTWA POLSKIEGO

    Na początku 1811 Rosja przerwała blokadę kontynentalną towarów angielskich, zamykając jednocześnie swoje granice dla handlu polskiego. Zrujnowało to polski przemysł sukienniczy i spowodowało poważny kryzys gospodarczy. Zerwaniu uległ także sojusz francusko-rosyjski.
    W sytuacji, gdy nieunikniona stała się konfrontacja zbrojna z Rosją, która parła do wojny, Napoleon udzielił Księstwu pożyczki w wysokości miliona franków na pokrycie żołdu jego armii. Już w maju 1812 Napoleon przygotowywał z ministrem skarbu Księstwa Tadeuszem Matuszewiczem ogłoszenie Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. 26 maja Fryderyk August I przekazał swym ostatnim dekretem pełnię swojej władzy Radzie Ministrów Księstwa Warszawskiego.

    WOJNA Z ROZJĄ 1812
    Wkroczenie wojsk rosyjskich do Warszawy w 1813

    22 czerwca 1812 Napoleon w Wiłkowiszkach ogłosił w rozkazie dziennym rozpoczęcie drugiej wojny polskiej. 24 czerwca siły koalicji sforsowały Niemen. 26 czerwca zebrał się sejm Księstwa, na sesji którego 28 czerwca ogłoszono przywrócenie Królestwa Polskiego.
    Rosję zaatakowała Wielka Armia Napoleona, w ramach której walczyło 100 tys. wojska polskiego. Większość oddziałów polskich była rozproszona w jednostkach francuskich, jedynie V Korpus, liczący 35 tys. żołnierzy, pozostawał pod bezpośrednim zwierzchnictwem gen. Józefa Poniatowskiego. Po wyzwoleniu Wilna Napoleon powołał 1 lipca 1812 Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, której zadaniem była tymczasowa administracja na ziemiach litewsko-białoruskich zajętych (wyzwolonych) przez wojska napoleońskie.
    Polacy dzielnie walczyli w bitwie o Smoleńsk i pod Borodino, pierwsi wkroczyli do Moskwy, lecz z moskiewskiej wyprawy wróciło ich niespełna 24 tys. Rząd Księstwa Warszawskiego zamierzał wtedy odwrócić się od Napoleona i ponownie paktować z Aleksandrem I w sprawie odbudowy państwa polskiego.
    Książę Józef Poniatowski pozostał jednak wierny cesarzowi i wycofał się z ok. 30 tys. wojska polskiego do Saksonii, będącej aliantem Francji. Mianowany marszałkiem Francji, dowodził jeszcze polskim korpusem w Bitwie Narodów pod Lipskiem 18 października 1813 i ranny utonął w Elsterze, osłaniając odwrót armii Napoleona.
    Resztki armii polskiej wraz z Napoleonem wycofały się potem do Francji i dopiero po jego abdykacji wróciły do kraju pod rosyjską komendę wielkiego księcia Konstantego, brata Aleksandra I.

    OKUPACJA KSIĘSTWA

    Po klęsce Napoleona w 1812 w Rosji, na terytorium Księstwa Warszawskiego wkroczyły wojska rosyjskie, kładąc praktycznie kres jego istnieniu.
    18 marca 1813 Aleksander I powołał pięcioosobową Radę Najwyższą Tymczasową Księstwa Warszawskiego z prezesem Wasylem Łanskojem, której zadaniem było ściągnięcie z księstwa wysokiej kontrybucji na potrzeby armii rosyjskiej.
    W latach 1813-1814 Rosjanie pozyskali tą drogą 258 milionów złp. Prawnie Księstwo przestało istnieć w 1815 wskutek decyzji kongresu wiedeńskiego.
    Sprawa utrzymania samodzielnego Królestwa Polskiego stanęła na porządku dziennym kongresu z inicjatywy cesarza Rosji Aleksandra I. Chciał jego odtworzenia. Ostro sprzeciwiły się temu Anglia, Austria i minister francuski Talleyrand. Do kompromisu doszło w czasie zamieszania w obradach kongresu, związanego z powrotem Napoleona z Elby.

    EPILOG

    3 maja 1815 na kongresie w Wiedniu Rosja podpisała z Prusami i z Austrią konwencje bilateralne o podziale Księstwa Warszawskiego i trójstronną konwencję o utworzeniu Wolnego Miasta Krakowa. Zadecydowano, iż Księstwo zostanie podzielone na 4 części:

    Austria – zagarnęła okręg Wieliczki
    Prusy – zachodnią część księstwa – Wielkie Księstwo Poznańskie i Ziemię Chełmińską z Toruniem
    Rosja – wschodnią i środkową część księstwa – Kongresówka

    Powstało państwo Wolne Miasto Kraków
    Gdy kongres wiedeński ostatecznie zdecydował o powstaniu Królestwa Polskiego w unii personalnej z carami Rosji, Aleksander I otrzymał, uznany przez polski Sejm, tytuł króla polskiego.

    Artykuł 5 traktatów bilateralnych głosił:
    Księstwo Warszawskie, z wyłączeniem części, którymi w inny sposób na mocy powyższych artykułów rozporządzono, połączone jest z Cesarstwem Rosyjskim. Połączone zaś z nim będzie nieodzownie przez swoją konstytucję i posiadane przez Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji, jego dziedziców i następców. Jego Cesarska Mość zachowuje sobie prawo nadać temu państwu, mającemu używać oddzielnej administracji, [urządzenie wewnętrzne], jakie uzna za przyzwoite.



    KRÓLESTWO POLSKIE (KONGRESOWE)

    Położenie Królestwa Polskiego
    POŁOZENIE
    Flaga Królestwa Kongresowego
    FLAGA

    Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe) - istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
    Utworzone formalnie na mocy traktatu rosyjsko-austriacko-pruskiego z 3 maja 1815, w którym mocarstwa dokonały podziału ziem Księstwa Warszawskiego. Artykuł V tego traktatu głosił, że ziemie Księstwa Warszawskiego pozostające pod kontrolą rosyjską zostają połączone z Rosją nieodzownie przez swoją konstytucję i oddane na wieczne czasy w ręce Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji.
    Traktat podziałowy wszedł później do aktu końcowego postanowień kongresu wiedeńskiego z 9 czerwca 1815.
    To skłania historiografię współczesną do uznania jego postanowień za faktyczną cesję terytorium okupowanego Księstwa Warszawskiego, co wybitni polscy historycy Stefan Kieniewicz, Władysław Zajewski i Mieczysław Żywczyński nazywają IV rozbiorem Polski.
    Współczesny historyk brytyjski uważa, że tyranię napoleońską po prostu zastąpiono tyranią rosyjską, austriacką czy pruską. Kongres faktycznie ratyfikował nowy podział Polski.
    Nastąpiło później stopniowe ograniczanie autonomii Królestwa Kongresowego po stłumieniu powstania listopadowego w 1831 i powstania styczniowego w 1864 roku aż do formalnego zniesienia odrębności polityczno-administracyjnej tego terytorium w 1867 roku. Wciąż jednak zachowało się wiele odrębności prawno-ustrojowych (m.in. kodeks cywilny, ustrój wsi, status ludności żydowskiej, status jęz. polskiego), które odróżniały Królestwo od Cesarstwa Rosyjskiego.

    TERYTORIUM I LUDNOŚĆ
    <Królestwo Polskie i zachodnie gubernie Rosji w 1902
    Królestwo Polskie i zachodnie gubernie Rosji w 1902

    Królestwo Polskie powstało z ziem dotychczasowego Księstwa Warszawskiego, lecz bez zachodniej części Wielkopolski (Poznańskie), Bydgoszczy i Torunia, z których to utworzone zostało Wielkie Księstwo Poznańskie, zwrócone Prusom. Ponadto z lewobrzeżnych okolic Krakowa utworzono Wolne Miasto Kraków, nad którym kontrolę sprawować mieli wszyscy trzej zaborcy.
    Dotychczasowy monarcha Księstwa Warszawskiego, Fryderyk August I, został zmuszony do zrzeczenia się wszelkich praw do Księstwa i zwolnienia wojska ze złożonej przysięgi.


    Mapa fizyczna i administracyjna Królestwa Polskiego, 1815-1830
    Mapa fizyczna i administracyjna Królestwa Polskiego, 1815-1830

    Królestwo Polskie objęło terytorium 127 tys. km2 z 2,7 mln ludności (1816), a Rzeczpospolita Krakowska liczyła 100 tys. mieszkańców.
    W rosyjskim spisie powszechnym z 1897 r. ziemie obecnie polskie (czyli Królestwo Polskie z okręgiem Białostockim ale bez części guberni suwalskiej) należące do Cesarstwa Rosyjskiego zamieszkiwali: Polacy 75,2%; Żydzi 14,2%; Niemcy 4,2%; Ukraińcy 3,9%; Rosjanie 1,2%; Białorusini 0,5%; Litwini 0,1%; inni 0,7%

    KONSTYTUCJA
    Sztandar wojsk polskich Królestwa Kongresowego
    Sztandar wojsk polskich Królestwa Kongresowego

    27 listopada 1815 Królestwu została oktrojowana przez cesarza Rosji konstytucja,opracowana przez zespół z księciem Adamem Czartoryskim na czele, która była kompilacją konstytucji Księstwa Warszawskiego i Konstytucji 3-Maja. Utrzymywała uprzywilejowaną pozycję szlachty zarówno we władzach (sejm, urzędy, sądownictwo), jak i w gospodarce. Gwarantowała prywatną własność oraz wolność słowa i druku, wolność osobistą, wyznania i wiary. Na mocy konstytucji Królestwo Polskie miało zagwarantowane: własne terytorium, władze, system monetarny i oświatowy. Konstytucja uznawana jest za dość liberalną w tamtych czasach, jej zasady były jednak z czasem lekceważone przez Rosjan.
    Warstwy arystokratyczne i większość społeczeństwa polskiego z entuzjazmem poparły powstanie Królestwa Kongresowego w 1815 roku i potraktowały ten moment jako przywrócenie niepodległości. Jednak wobec łamania zasad konstytucji przez władze cesarzy Rosji, narastało niezadowolenie, które doprowadziło do wybuchu powstania listopadowego. Powstanie formalnie miało na celu obronę Konstytucji Królestwa Polskiego. 25 stycznia 1831 r. Sejm Królestwa Polskiego dokonał detronizacji Mikołaja I jako króla Polski.
    Po klęsce powstania car Mikołaj I zawiesił postanowienia Konstytucji, wprowadzając tzw. Statut Organiczny. W historii lata 1815-1830 nazywane są okresem "złudzeń przedlistopadowych". Po upadku powstania tytuł prawny Imperium Rosyjskiego do Królestwa Polskiego był wyprowadzany przez carat z prawa podboju, nie zaś z postanowień Kongresu Wiedeńskiego wprowadzających formę unii personalnej Królestwa Polskiego z Imperium Rosyjskim z zastrzeżeniem rządów konstytucyjnych.

    USTRÓJ

    Królestwo Polskie miało być monarchią konstytucyjną.
    Był to początek "wiecznej" unii personalnej z Rosją (na wzór wcześniejszych unii: polsko-litewskiej i polsko-saskiej) - każdy kolejny cesarz Rosji miał być królem polskim na mocy wiążącej go konstytucji. Do rozległych kompetencji monarchy należały: polityka zagraniczna, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, mianowanie wyższych urzędników, prawo weta wobec uchwał Sejmu itp. W jego imieniu działał obecny stale w Królestwie namiestnik. Pierwszym był w 1815 gen. Wasyl Łanskoj. Po śmierci jego następcy gen. Józefa Zajączka w 1826, car zrezygnował z mianowania następnego i przekazał jego kompetencje Radzie Administracyjnej (rząd). Jednak już po stłumieniu powstania listopadowego nowym namiestnikiem został generał Iwan Paskiewicz.

    HISTORIA KRÓLESTWA POLSKIEGO

    LATA POCZĄTKOWE

    Na początku XIX wieku w Królestwie Polskim, a także w Galicji i w Poznańskiem, uformowała się nowa, wyłoniona przez szlachtę, formacja społeczna: inteligencja. Stała się ona wnet elitą kulturalną społeczeństwa i przejęła nad nim moralną kontrolę.
    Powstawały tajne związki młodzieżowe, zwłaszcza studenckie w miastach uniwersyteckich. W Wilnie m.in. zawiązane zostało Towarzystwo Filomatów z udziałem Adama Mickiewicza i Tomasza Zana. Wyłoniły się z niego później towarzystwo Promienistych i Związek Filaretów, o znacznie szerszym zasięgu, które jednakże zostały przez rosyjską tajną policję rozbite, a organizatorzy aresztowani i częściowo zesłani w głąb Rosji, między innymi Adam Mickiewicz.
    Również elity władzy odczuwały nieznośnie obcy protektorat w postaci króla, którym był car rosyjski, w latach 1815-1825 Aleksander I, od 1829 r. Mikołaj I Romanow, zaś wojsku doskwierał głównodowodzący wielki książę Konstanty, młodszy brat Aleksandra I. Wprawdzie Konstanty spolonizował się w znacznym stopniu, zwłaszcza po zaślubieniu Polki Joanny Grudzińskiej, lecz znienawidzony był za ostrą pruską dyscyplinę, jaką zaprowadził w wojsku polskim. Przeciwko niemu zawiąże się w 1828 sprzysiężenie Wysockiego w Szkole Podchorążych Piechoty.
    Główną przyczyną wybuchu powstania listopadowego było nieprzestrzeganie przez cesarzy rosyjskich postanowień konstytucji 1815 roku. Józef Zajączek 15 czerwca 1819 zniósł wolność prasy i wprowadził cenzurę prewencyjną. 10 maja 1820 zawieszono wolność zgromadzeń i zakazano działalności masonerii. W 1822 skazano Waleriana Łukasińskiego, przywódcę Wolnomularstwa Narodowego.
    W 1823 Rosjanie rozbili sieć tajnych stowarzyszeń w prowincjach zabranych. Nikołaj Nowosilcow rozpoczął prześladowanie członków towarzystw filomatów i filaretów. 13 lutego 1825 car wprowadzając poprawkę do konstytucji zlikwidował jawność obrad sejmowych.
    Jednocześnie wzmogły się prześladowania polskich organizacji niepodległościowych. W 1827 nastąpiły aresztowania członków Towarzystwa Patriotycznego. Sąd sejmowy, wydając łagodne wyroki na podejrzanych i oczyszczając ich z zarzutu zdrady stanu, pośrednio potwierdził, że występowali oni w dobrej wierze przywrócenia przestrzegania zapisów konstytucji 1815 roku.
    Polska opinia publiczna straciła też wtedy ostatecznie złudzenia co do prawdziwych zamierzeń cara Mikołaja I. Dotychczas łudzono się jeszcze, że Rosja wypełni zobowiązanie zawarte w akcie końcowym kongresu wiedeńskiego, gdzie car zobowiązywał się do przeprowadzenia tzw. rozszerzenia wewnętrznego (chodziło o przyłączenie do Królestwa prowincji zabranych w granicach z 1772).
    W lipcu i sierpniu 1830 wybuchły zwycięskie rewolucje we Francji i w Belgii, które doprowadziły do podważenia systemu Świętego Przymierza. 24 listopada Kongres Narodowy w Brukseli zdetronizował króla Niderlandów i ogłosił faktyczną niepodległość Belgii. 29 listopada 1830 wybuchło powstanie w Warszawie.

    POWSTANIE LISTOPADOWE

    Sejm Polski w czasie trwania powstania listopadowego, zdetronizował króla Mikołaja I Romanowa 25 stycznia 1831 r. Oczekiwano elekcji nowego króla. Napoleon zwany Orlątkiem jechał już nawet do Polski, by stawać do elekcji. W 1831 nastąpiła zbrojna interwencja wojsk rosyjskich pod wodzą feldmarszałka Iwana Dybicza. Wojska polskie przeprowadziły kilka udanych kampanii. Jednak wobec niemożliwości rozbicia rosyjskich sił głównych, zepchnięte zostały do głębokiej defensywy.
    Powstanie zaczęło wygasać po zdobyciu Warszawy w dniu 8 września 1831 przez feldmarszałka Iwana Paskiewicza. 21 października skapitulował ostatni punkt oporu powstańców - twierdza w Zamościu.
    Po upadku powstania listopadowego, mimo detronizacji (do której sejm nie miał podstaw prawnych, a z powodu niepowodzenia insurekcji trudno cały akt pozbawiania władzy uznać za prawomocny) Romanowowie zachowali tytuł Króla Polskiego. Praw do tronu polskiego zrzekł się dopiero car Mikołaj II 25 grudnia 1916 uznając tym samym niezależność Królestwa Polskiego.

    OGRANICZENIE AUTONOMII

    Po powstaniu listopadowym autonomia Królestwa Polskiego została znacznie ograniczona. W 1832 wprowadzony został tzw. Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego, który na czas stanu wojennego miał zastępować zawieszoną konstytucję. Unia personalna łącząca Królestwo z Cesarstwem została przemianowana na unię realną. Zniesiono Sejm i Wojsko Polskie.
    Namiestnikiem Królestwa został Iwan Paskiewicz, otrzymał on także tytuł księcia Warszawy. Skazano zaocznie na śmierć uczestników powstania, którzy wyemigrowali. Masowo przeprowadzano także konfiskaty majątków, wcielano do wojska na 25 lat, zarządzano przesiedlenia. Mnożyły się kolejne wyroki zesłania i katorgi. Okres ten nazywa się "nocą paskiewiczowską".
    Ziemie Królestwa okupowane były przez 100 000 armię rosyjską, w 1833 wprowadzono na wiele lat stan wojenny, który zniesiono dopiero po klęsce Rosji pod Sewastopolem w czasie wojny krymskiej. Ponadto Kongresówka musiała uiścić kontrybucję w wysokości 22 milionów rubli (budżet Królestwa nie przekraczał 10 mln). W 1834 wprowadzono granicę celną pomiędzy Królestwem a cesarstwem rosyjskim. Ponieważ głównym rynkiem zbytu polskich towarów była Rosja, spowodowało to zachwianie gospodarki Królestwa Kongresowego i wycofanie znacznych kapitałów i przeniesienie nierentownej w tych warunkach produkcji do Rosji.
    W 1837 zniesiono podział Królestwa Polskiego na województwa, wprowadzając w ich miejsce gubernie, wprowadzono rosyjski kodeks karny oraz zlikwidowano polskie szkolnictwo wyższe. Wzmożono rusyfikację.

    POWSTANIE STYCZNIOWE

    Powstanie styczniowe (1863–1864)- polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, ogłoszone manifestem 22 stycznia 1863 wydanym w Warszawie przez Tymczasowy Rząd Narodowy, spowodowane narastającym rosyjskim terrorem wobec polskiego biernego oporu, wybuchło 22 stycznia 1863 w Królestwie Polskim i 1 lutego 1863 w byłym Wielkim Księstwie Litewskim, trwało do jesieni 1864;
    zasięgiem objęło tylko zabór rosyjski: Królestwo Polskie oraz ziemie zabrane - Litwę, Białoruś i część Ukrainy;
    było największym polskim powstaniem narodowym, spotkało się z poparciem międzynarodowej opinii publicznej; miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek, mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których kilkadziesiąt tysięcy zostało zabitych w walkach, blisko 1 tys. straconych, ok. 38 tys. skazanych na katorgę lub zesłanych na Syberię, a ok. 10 tys. wyemigrowało;
    Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela;
    po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej;
    w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski;
    skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich;
    po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za niecelową i zwróciła się ku pracy organicznej;
    powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów;
    pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska - Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger - Polonia i Lithuania, Matejko - Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

    ZNIESIENIE AUTONOMII
    Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1907
    Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1907

    Po powstaniu styczniowym zniesiono Radę Administracyjną, zastępując ją Komitetem Urządzającym dla Królestwa Polskiego. W 1874 r. dotychczasowego namiestnika Królestwa zastąpił generał-gubernator warszawski, z czasem samo Królestwo zaczęto też określać mianem Kraju Nadwiślańskiego.
    W 1866 10 guberni Królestwa Polskiego włączono bezpośrednio do cesarstwa rosyjskiego, w 1867 zakazano używania języka polskiego w administracji i szkolnictwie. Miastom, które czynnie poparły powstanie w ramach represji odebrano prawa miejskie, powodując ich upadek.
    W 1912 okrojono Kongresówkę, przyłączając bezpośrednio do Rosji nowo utworzoną gubernię chełmską.
    Pomimo urządzenia administracji na wzór obowiązujący w pozostałej części imperium (w 1915 r. jedyną pozostałością odrębności Królestwa był urząd Prokuratorii Generalnej) Królestwo Polskie nigdy nie zostało przez Rosjan zniesione (nie miało to jednak większego znaczenia).
    Po krwawym stłumieniu manifestacji w czasie rewolucji 1905 roku, generał-gubernator warszawski Gieorgij Skałon wprowadził 10 listopada 1905 stan wojenny.

    UTWORZENIE KRÓLESTWA POLSKIEGO w 1916

    Wydarzeniem, które po raz pierwszy postawiło na arenie międzynarodowej sprawę odtworzeniazjednoczonego państwa polskiego w granicach przedrozbiorowych, był akt 5 listopada 1916 wydany przez cesarzy Austro-Węgier i Niemiec o uznaniu Królestwa Polskiego za państwo niepodległe od Rosji i niezwiązane unią personalną z dynastią Romanowów.
    6 grudnia 1916 władzę w Królestwie Polskim przejęła Tymczasowa Rada Stanu, której przewodniczył marszałek wielki koronny Wacław Niemojowski, a następnie 15 września 1917 władzę przejęła Rada Regencyjna, która miała sprawować władzę do czasu powołania króla Polski. Członkami rady zostali: arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski i ziemianin Józef Ostrowski.
    Kancelarię Rady stanowił Gabinet Cywilny. Kierował nim sekretarz Rady ks. prałat Zygmunt Chełmicki oraz polski rząd pod prezesurą Jana Kucharzewskiego, który przejął od Komisji Przejściowej Tymczasowej Rady Stanu przekazane działy administracji. Funkcję Parlamentu pełniła Rada Stanu wybrana 9 kwietnia 1918.
    Za koniec istnienia Królestwa Polskiego uznaje się 22 listopada 1918, kiedy Józef Piłsudski, po przejęciu 14 listopada władzy od Rady Regencyjnej (formalnie jako regent), zmienił ustrój Polski z monarchistycznego na republikański.

    Wielkie Księstwo Poznańskie (1815-1849)
    Wolne Miasto Kraków (1815-1846)
    Powstanie krakowskie (1846)
    Galicja (1772-1918)
    Powstanie listopadowe (1830-1831)
    Wiosna Ludów w Polsce (1848)
    Powstanie wielkopolskie 1848 roku
    Powstanie styczniowe (1863-1864)
    Powstanie zabajkalskie (1866)
    Praca organiczna (1864-1905)
    Królestwo Polskie (regencyjne) (1916-1918)


    Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Polska_pod_zaborami

odsylacz

© sister